Spór o Trybunał Konstytucyjny: co to znaczy dla wracających z UK?

Analiza · Mariusz Gabriel B., redaktor naczelny THE BUSINESS TIME

W ostatni weekend w wielu polskich domach w Wielkiej Brytanii telewizor grał dłużej niż zwykle. Obrazy sprzed Trybunału Konstytucyjnego, policja przy ogrodzeniu, nocna wizyta prezydenta. A potem telefony z Polski: „Widzicie, co się dzieje? Dobrze, że jeszcze nie wróciliście” albo odwrotnie: „Wracajcie, bo tu się wszystko zmienia”. Ten tekst nie rozstrzyga, kto ma rację w Warszawie. Odpowiada na pytanie, które słyszymy od czytelników: co z tego wynika dla mnie, mojej rodziny i moich spraw.

Co się wydarzyło

Spór trwa od wiosny. Sejm wybrał nowych sędziów Trybunału, prezydent Karol Nawrocki od większości z nich nie przyjął ślubowania, więc ślubowali w Sejmie. Prezes TK Bogdan Święczkowski nie dopuszczał ich do orzekania. 13 października Komisja Wenecka uznała ich za pełnoprawnych sędziów.

30 października siedmioro sędziów wybranych przez obecny Sejm weszło do budynku Trybunału. Najdłużej urzędująca z nich, Anna Korwin-Piotrowska, odsunęła na miesiąc prezesa Święczkowskiego i wiceprezesa Sochańskiego, powołując się na art. 130 ustawy o ustroju sądów powszechnych. Prokurator generalny Waldemar Żurek złożył pięć wniosków o uchylenie im immunitetu.

Prezydent i dotychczasowe kierownictwo TK mówią o siłowym przejęciu i zamachu stanu. Rząd mówi o przywracaniu praworządności. Prawnicy są podzieleni, a Helsińska Fundacja Praw Człowieka uważa podstawę prawną zarządzenia za wątpliwą i apeluje o porozumienie ponad podziałami. 3 listopada zbiera się Zgromadzenie Ogólne sędziów TK i Zgromadzenie Ogólne Sądu Najwyższego.

Trybunał nie zajmuje się Twoją sprawą

Trybunał Konstytucyjny bada, czy ustawy są zgodne z Konstytucją. Nie prowadzi rozwodów, nie zasądza alimentów, nie rozstrzyga sporów z ZUS-em, z pracodawcą czy z kontrahentem. Te sprawy prowadzą sądy rejonowe, okręgowe i apelacyjne, a w Wielkiej Brytanii sądy brytyjskie. One pracują normalnie.

Obywatel trafia do Trybunału rzadko, zwykle ze skargą konstytucyjną, gdy przeszedł już wszystkie instancje. Ta droga i tak była w praktyce zamknięta: od grudnia 2024 r. rząd nie publikuje wyroków TK, a bez publikacji wyrok nie wchodzi w życie.

Sądy w Polsce są niezawisłe i ten konflikt nie przekłada się na codzienne orzekanie w sprawach obywateli. W Wielkiej Brytanii sheriffowie w Glasgow i Edynburgu oraz sędziowie w Anglii, Walii i Irlandii Północnej nie obserwują i nie analizują, kto kieruje Trybunałem Konstytucyjnym w Polsce, bo nie ma to żadnego znaczenia procesowego w UK.

Praca i świadczenia w UK

Kto pracuje w UK, ma umowę, podatki w HMRC i National Insurance według prawa brytyjskiego. Spór w Warszawie tego nie dotyka. Lata pracy w UK i w Polsce dalej liczą się razem do emerytury, bo Wielka Brytania i Unia Europejska koordynują zabezpieczenie społeczne.

Kto nie pracuje i pobiera Universal Credit, Child Benefit czy PIP, podlega zasadom DWP i HMRC. Tu warto pamiętać o jednym: wyjazd na stałe do Polski zwykle kończy prawo do większości tych świadczeń. Datę wyjazdu trzeba zgłosić wcześniej. Pieniądze wypłacone po wyjeździe urząd odbierze, często z opóźnieniem i w najmniej wygodnym momencie.

Firmy i spory o pieniądze

Spór z kontrahentem, wspólnikiem, pracodawcą czy wynajmującym rozstrzyga sąd powszechny w Polsce albo sąd w UK, zależnie od umowy i miejsca zamieszkania stron. Kryzys wokół TK nie wstrzymuje tych spraw i nie podważa wydanych wyroków.

Dla firm ważniejsza jest inna data: 1 lipca 2025 r. W tym dniu Wielka Brytania zaczęła stosować Konwencję haską z 2019 r. o uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń w sprawach cywilnych i handlowych. Stroną konwencji jest też Unia Europejska, więc w nowych sprawach łatwiej wykonać polski wyrok w UK i brytyjski w Polsce. Przedsiębiorca, który handluje między oboma krajami, powinien dziś sprawdzić w umowach, który sąd i które prawo wybrał. To realnie chroni jego pieniądze.

Rozwód, alimenty i dzieci

Rozwód można przeprowadzić w Polsce albo w UK, w zależności od tego, gdzie mieszkają małżonkowie. Polski wyrok rozwodowy co do zasady jest uznawany w UK, brytyjski w Polsce.

Alimenty między UK a Polską dochodzi się na podstawie Konwencji haskiej z 2007 r. Gdy rodzic mieszka w innym kraju niż dziecko, sprawę prowadzą organy centralne: w Polsce Ministerstwo Sprawiedliwości, w UK odrębne organy dla Anglii i Walii, Szkocji oraz Irlandii Północnej.

Najtrudniej jest wtedy, gdy matka chce wracać do Polski z dziećmi, a ojciec chce zostać w Szkocji albo w Anglii, czy odwrotnie. W żadnej części UK nie wolno wywieźć dziecka na stałe za granicę bez zgody drugiego rodzica, który ma władzę rodzicielską, albo bez zgody sądu. Taki wyjazd może zostać uznany za uprowadzenie, a polski sąd na podstawie Konwencji haskiej z 1980 r. może nakazać powrót dziecka do UK. Kolejność jest jedna: najpierw pisemna zgoda albo orzeczenie sądu, dopiero potem bilety. W takiej sytuacji trzeba zabezpieczyć się pomocą adwokata w Polsce i solicitora w UK.

ZUS, komisje lekarskie, odwołania

Sprawy z ZUS-em rozstrzygają sądy ubezpieczeń społecznych przy sądach okręgowych. Trybunał nie ma z nimi nic wspólnego. Najwięcej spraw Polacy z UK przegrywają nie przez politykę, ale przez terminy:

• odwołanie od decyzji ZUS składa się w ciągu miesiąca od jej doręczenia, za pośrednictwem ZUS;
• sprzeciw od orzeczenia lekarza orzecznika ZUS wnosi się w ciągu 14 dni do komisji lekarskiej;
• przy wniosku o emeryturę lub rentę trzeba podać wszystkie okresy pracy w UK;
• kto mieszka w UK, powinien wskazać ZUS-owi aktualny adres albo pełnomocnika do doręczeń w Polsce.

Odmowa ZUS nie zamyka sprawy. Odwołanie jest bezpłatne, a sąd często powołuje nowych biegłych.

Czekać, aż spór się skończy?

Nikt dziś nie wie, czy skończy się porozumieniem, „resetem” Trybunału, zmianą Konstytucji, czy będzie trwał miesiącami. Na pewno nie warto czekać ze sprawami, które mają termin: odwołaniem, sprzeciwem, pozwem, zapisem dziecka do szkoły. Można natomiast spokojnie odłożyć decyzję o dacie przeprowadzki, jeśli nic jej nie wymusza.

Zanim zapadnie decyzja o powrocie, warto mieć w jednym miejscu dokumenty: akty stanu cywilnego, wyroki i ugody, decyzje ZUS, P60 i historię National Insurance, umowy, świadectwa szkolne dzieci. Warto też wiedzieć, które sprawy toczą się w Polsce, które w UK i do kiedy trzeba w nich działać.

Z kim rozmawiać

O tym sporze media i prawnicy mówią zupełnie różne rzeczy. Dlatego dobrze czytać źródła o różnych poglądach i sprawdzać fakty w komunikatach instytucji, a nie w komentarzach. Decyzję o powrocie warto omówić z rodziną w Polsce, która zna tamtejsze realia, i z rodziną w UK, która będzie żyła jej skutkami.

Pierwszą bezpłatną poradę w UK dają Citizens Advice w Anglii i Walii, Citizens Advice Scotland i Advice NI. Solicitora znajdziemy w rejestrach Law Society of England and Wales, Law Society of Scotland i Law Society of Northern Ireland. W Polsce adwokata lub radcę prawnego, a w sprawach dokumentów pomogą konsulaty RP w UK.

Cztery kraje, trzy systemy prawa

Anglia i Walia mają wspólne sądy i w dużej mierze wspólne prawo, choć Walia ma własne przepisy m.in. o najmie i edukacji. Szkocja ma odrębne prawo cywilne, rodzinne i karne, a sprawy w pierwszej instancji prowadzą w niej sheriffowie. Irlandia Północna ma własne sądy i przepisy. Ta sama sprawa rozwodowa czy spór o dom może więc wyglądać inaczej w Glasgow, Cardiff i Belfaście.

Kraj	Kto orzeka w sprawach rodzinnych i cywilnych	Bezpłatna pierwsza porada
Anglia	sędziowie (judges) w Family Court i County Court	Citizens Advice
Walia	sędziowie (judges) w sądach Anglii i Walii; własne przepisy walijskie m.in. o najmie	Citizens Advice Cymru
Szkocja	sheriffowie w Sheriff Court, sędziowie Court of Session	Citizens Advice Scotland
Irlandia Północna	sędziowie (judges) w sądach Irlandii Północnej	Advice NI

Jeśli masz konkretną sprawę, opisz ją nam przez Zgłoś sprawę. Odpowiadamy po polsku.

Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej. Stan na 1 listopada 2026 r. Korzystaliśmy z informacji Prawo.pl, „Rzeczpospolitej”, Euronews, Interii (stanowisko HFPC), PAP i Niedziela.pl.